Federal devlet sisteminin uygulanmasının birden çok ve ülkeden ülkeye değişen nedenleri vardır. Bu nedenler, federalizmin her ülkede kuruluş tarihçesi ile bağlantılıdır ve gerekçeleridir. Bu gerekçelerin, federalizme geçiş yapan devletler tarafından, mutlaka ve tüketici şekilde isimlendirilmesi gerekmez. Neden ve gerekçelerin kendisi, pratikte federalizmi zorunlu kılmış ise, idari ve siyasi yapılanmayı ilgilendiren sorunları çözmeye yöneliktir. Devletlerin federal sistemi tercih etmeleri bu zorunluluktan dolayı olmuştur. Bir ya da birçok ülkenin federalizmi seçme nedenlerini genelleştirmek ve/veya başka ülkelere uygulamak doğru olmaz. Fakat, genel olarak bilinen ve akla gelen nedenleri ve gerekçeleri irdelemek ve federalizm üzerine tartışmalarda gözönüne almak, gerekli ve zorunludur.

Federalizmin kuruluşu veya ona geçiş süreci, söz konusu nedenler ve gerekçeler olmadan düşünülemez. Bunun en iyi örneğini ABD federalizminin doğuşu oluşturuyor. Hem devlet yöneticilerinin ve siyasetçilerin hem de bilim adamlarının yoğun tartışmaları sonucu son biçimini alan ve ABD Anayasası’nın temelini oluşturan federalizm modeli, önceden teorik düzeyde tartışılan ve önerilen temeller üzerinde şekillenmiştir. Burada, federalizmin ABD`de teorik çerçevesini (nedenleri ve gerekçeleriyle) içeren ve Ekim 1787-Mayıs 1788 tarihleri arasında yayınlanan “Federalist Yazılar” (Federalist Papers)´ın altını çizmek gerekiyor.1 Bu yazılar, ABD federalizm modelini biçimlendiren ve günümüze kadar etkilerini sürdüren niteliğe ve öneme sahiptir.

Devletlerin federalizmi uygulaması, tarihsel, coğrafik, etnik ve ekonomik nedenlere ve demokrasi veya demokratikleşme sürecine dayandırılmaktadır.2 Burada birden fazla neden, federal sistemi yaratmış olabilir. Bu nedenleri, federal devletleri gruplara ayırıp ve bunlara göre sınıflandırmak güçtür. Her devletin özgül koşulları ve federalizmi uygulama nedenleri vardır. Söz konusu federal devletlerin, kuruluş tarihçesi ve ulusal veya toplumsal dokusu (etnik, dinsel ve sosyo-kültürel yapılanmalar), federalizmin nedenlerini belirleyen önemli iki faktördür

Aşağıda, federalizmin bazı temel nedenleri üzerinde durulacaktır. Bunların dışında da, federalizmi yaratan nedenler ve faktörler söz konusu ülkeler özgülünde rol oynamış olabilirler.

Federal yapılanma, bir devletin kuruluş tarihçesi ile yakından ilintili olabilir ya da aynı döneme denk gelebilir. Özellikle, ayrı küçük devletler olarak ortaya çıkan ve/veya konfederal yapılanma şeklinde birbirine bağlı devletlerin, federal devlet yapılanmasına geçmeleri bir tarihsel neden olabilir. Örneğin; Büyük Britanya egemenliğinden kurtulan Kuzey Amerika sömürgeleri, 18. yüzyılda önce bağımsızlık ilan edip aralarında bir konfederal devlet (Amerika Birleşik Devletleri) oluşturmuştur. Sonradan ise, federal devlet örgütlenmesine geçiş yapmışlardır. Bir başka örnek olarak, İsviçre ve Kanada gösterilebilir.

Bir ülkenin coğrafik büyüklüğü ve yapılanması, federal devleti gerekli kılan bir diğer nedendir. Büyük coğrafik alana yayılmış devletlerin, bir merkezden idari ve ekonomik yönden yönetilmeleri güçlükler yaratır. Bu nedenle, bölgelere bu yetkilerin verilmesi ve yerelde yönetimin esas alınması daha avantajlıdır. Yerel yönetimler, kendi bölgelerinin sorunlarını görme ve varolan kaynakları değerlendirme açısından bilgi sahibidirler ve bu yönden merkezi yönetimden daha iyi konumdadırlar. Böyle olunca da, coğrafik büyüklük federalizmi uygulamak için önemli bir neden olabiliyor. ABD, Kanada ve Avusturya federal devletleri buna birer örnektirler.

Birden fazla etnik grubun yaşadığı ülkeler, söz konusu çeşitliliğin ve farklılıklarının korunması için etnik ya da coğrafik özerkliği gerekli kılmaktadır. Etnik grupların bir arada ve eşit koşullarda yaşaması, federal devlet yapılanmasıyla olanaklıdır. Özellikle, iki ya da daha fazla büyük etnik-ulusal grupların bulunduğu ülkeler için federalizm bir zorunluluktur. Yoksa, bir etnik-ulusal grubun egemenliği, eşitsizlik yaratır; etnik anlaşmazlıkların ve çatışmaların kaynağı olur. Böylesine etnik dengesizliklerin ve ihtilafların giderilmesinde, federal sistem, bütünleştirici ve çeşitlilikleri barındırıcı bir işlev görür. İsviçre, Belçika, Bosna-Hersek ve Irak buna örnek oluşturan devletlerdir.

Federalizmin ekonomik boyutu, ekonomik kaynakların bölgelerin gereksinimlerine uygun bir şekilde ve verimli kullanılmasına ilişkindir. Federe birimler, bölgenin özgül sorunlarının çözümünden birinci derecede sorumludurlar ve bölgesel ekonomik kalkınmanın asıl taşıyıcısı durumundadırlar. Bu nedenle, federal birimler için, varolan kaynakların bölgenin hizmetinde kullanılması öncelikli bir görevdir. Bölgesel ekonomik farklılıkların ve eşitsizliklerin olduğu durumlarda, sosyal ve ekonomik politikaların yerel yönetimler bazında yürütülmesi canalıcı bir önem taşır. Bölgelerin sorunları ve çıkarları temelinde bir siyasi ve idari yönetim, ancak federal sistem ile olanaklıdır. Çünkü, merkezi yönetimin egemen olduğu tekil devletlerde, çoğu kez ulusal ekonomik politikalar daha önceliklidir ve bölgesel kalkınma sorunları ise ikinci planda kalabilmektedir.

Çağdaş devletlerin en önemli ve gerekli özelliklerinin başında demokrasi gelir. Federal devlet sistemi, demokrasinin yerleşmesi ve geliştirilmesi açısından, tekil devlet ile karşılaştırıldığında, daha çok avantajlara sahiptir. Özellikle, halkın yönetimi, katılımcılık ve çoğulculuk gibi demokrasinin vazgeçilmez ilkeleri, federal yapılanma içinde çok boyutlarda ve alanlarda gerçekleşmektedir. Federal devlet ve federe birimler düzeyinde yapılan seçimler buna bir örnektir. Seçmenler, hem devletin merkezi yönetimlerini ve hem de yerel federe birimlerin yönetimini belirleme yetkisine sahiptir. Yerel (belediyeler düzeyindeki) seçimler, bir başka demokratik temsiliyet uygulamasıdır. Böyle olunca da, halkın, temsilcilerini değişik alanlarda belirleme olanakları doğmaktadır. Sonuçta, federalizm, demokratikleşmeyi artırıcı ve geliştirici bir işlev görür.

Federalizm ile demokrasi arasındaki bir başka olgu, devlet yönetimini üstlenen güçlerin dikey düzeyde ikiye bölünmesidir. İktidar gücünün bir merkezde toplanması yerine, egemenlik, federal devlet ve federe birimler arasında paylaşılarak merkezi-otoriter yapılanmaların önü alınabilmektedir. ABD federalizminin en önemli nedenlerinden biri olarak, iktidar gücünün çok alanlı bölüşülmesi ve denetlenmesi gösterilir.3 Siyasi ve idari yönetimin federal ve federe birimler arasında paylaşımı yoluyla bir denge oluşturulmuş bulunuyor.

Federalizmin olumlu (avantajlar) ve olumsuz (dezavantajlar) değerlendirilen yönleri konusuna da burada değinmekte yarar var.4 Avantajlardan kasıt, federalizmin uygulanmasının hangi yararları sağladığıdır. Avantajların, yukarıda açıklanan nedenler ve gerekçeler ile yakından bağlantılı olduğunun altını çizmekte yarar var. Dezavantajlar, federalizmin reddini gerektiren sakıncalar yönünde anlaşılmalıdır. Bunlara ilişkin görüşler, federalizmin eleştirileri şeklinde anlaşılmakla beraber, bu devlet biçimine karşı olunduğu sonucunu çıkarmaz. Federalizmi savunan ve bu sistemin yapısal bazı sorunları olduğunu dile getiren görüşler de, söz konusu dezavantajları içermektedir. Federalizmin her iki boyutunu geniş şekilde ve ülkeler örneğinde incelemek, bu çalışmanın kapsamını aşardı. Bu nedenle, ana hatlarıyla ve karşılaştırma amacıyla, her iki boyutu açıklamakla yetinilecektir.

- Federalizm, egemenlik ve iktidar gücünün bir merkezde odaklanmasını ortadan kaldırır. İktidarın tek (merkezi) yönetimin elinde olması, bunun suistimal edilmesi ve baskıcı bir karakter oluşturması risklerini oluşturur. Buna karşılık, federal sistem, devlet egemenliği ve iktidarının birden fazla alana dağıtılması esasına dayanır. Demokratik devletlerde varolan güçler ayrılığı ilkesi (yasama, yürütme ve yargı şeklindeki yatay ayrım), dikey alanda da federal yönetim ile federe birimler arasında iktidar paylaşımı yoluyla genişletilir. Siyasi ve idari yönetimde, iki alanlı uygulama, devlet gücünün (iktidarının) sınırlandırılması ve denetlenmesi işlevini görür.

- Federal sistem, demokrasinin uygulanması için daha uygun bir devlet biçimidir. Federal yönetim ve federe birimler düzeyinde değişik seçimlerin gerçekleşmesi, halkın siyasi kararlara katılımını artırır. Bununla, siyasi ve toplumsal istikrarı sağlamak daha kolay olur. Başka bir deyişle, demokrasinin katılımcılık ilkesi, federal sistemde çok yönlü ve boyutlu bir içerik ve anlam kazanır.

- Devletin uygulamaları, federalizmde daha yakından ve detaylı şekilde takip edilebilir ve denetlenebilir. Devlet hizmetleri, alt federe birimler tarafından yapıldığı ölçüde, halkın gözetimi ve denetimi altındadır. Tekil devletlerde ise, merkezi devletin uygulamaları çoğu kez halktan kopuk ve denetlenemez durumdadır. Ayrıca, devlet hizmetlerinin alt birimlerce ve ikincillik esasına (subsidiarty) göre sunulması, merkezi devletin mali yükünü de azaltıcı bir işlev görür.

- Federal düzen, ülkedeki çeşitliliği ve farklılıkları gözönüne alan ve uygulatan bir sistemdir. Etnik, dinsel ve sosyo-kültürel farklılıkların kendini ifade etmesi federalizmle olanaklıdır. Ulusların ve azınlıkların özgürlükleri ve bir arada yaşaması, federalizmin yarattığı koşullarda güvence altındadır. Federe birimler, kendi özgül kültürel, ekonomik ve sosyal yapılarını koruyarak ve geliştirerek, topluma zenginlik ve çok çeşitlilik kazandırır.

- Ekonomik alanda, federalizm, toplumun gereksinimlerinin tespitinde ve kaynakların tasarruflu kullanımında bir üstünlüğe sahiptir. Federe birimlerin ve bölgelerin, gereksinimleri ve kaynakların kullanımı konusunda karar verme yetkileri, ekonomik büyüme ve gelişme için önemli bir faktör olarak görülmelidir. Tekil devlette, merkezi yönetim, ülkenin coğrafik büyüklüğü oranında, bölgelerin ve yörelerin gereksinimlerini görmeyebilir ya da ulusal ekonomik hedefler yüzünden göz ardı edebilir.

- Federalizm, federe birimler arasında rekabet yolunu açmakla, üretim ve hizmetler açısından bir teşvik modeli oluşturur. Federal sistemin yatay düzeydeki rekabet işlevi, tekil devletteki merkezi ekonomik hantal sisteme bir alternatif oluşturur. Rekabet federalizmi, sosyal ve kültürel alanlar için de geçerli olabilir. Her federe birim, kendi bölgesi için en gerekli ve iyi kabul gören alanlara ve hizmetlere yönelir.

- Federal sistemde, siyasi partilerin iktidar ve yönetim mücadelesi farklı içerikte ve boyutta gerçekleşir. Federal yönetim ve federe birimler düzeyinde, partilerin hem iktidar olma ve hem de muhalefette yer alması gibi durumlar söz konusudur. Federal parlamentoda muhalefette kalan parti veya partiler, pekala federe birimlerde iktidarı kurabilirler. Siyasi partiler ve dünya görüşleri için, federalizm daha fazla iktidar olanakları sunar. Azınlıkların çıkarlarını temel alan partiler, federal devletlerde, parlamenter çalışma ve katılım olanağına sahiptir. Federal birim düzeyinde, azınlık partilerinin parlamentoya girme şansı daha fazladır.

- Federal devlet, iki alanlı yapılanması itibariyle, ülkedeki farklılıkları ve eşitsizlikleri artıran bir özellik taşımaktadır. Toplumun ekonomik, sosyal ve kültürel yaşam koşullarının federe birimlere göre farklı eğilim göstermesi, kendisiyle beraber ülkede eşitsizliği artırır ve entegrasyonu zorlaştırır.

- Çok uluslu veya farklı etnik kimlikleri barındıran federal devletler, bölünmeyi ya da ayrışmayı yaratır. Çok çeşitlilik veya farklılık, federalizm ile daha fazla etnik-ulusal veya dini kamplaşmaları ve ihtilafları doğurur. Etnik milliyetçilik ve çatışmalar açısından, federalizm bir dezavantaj olabiliyor.

- Yetkilerin ve hizmetlerin paylaşımı, fazlasıyla karar merkezlerinin doğmasına yol açmakta ve devletin görevlerini icra etmesinde çok başlılığa neden olmaktadır. Başka bir deyişle, görev ve yetki karmaşası yaşanmakta ve devletin işlevleri yerine getirilememektedir. Federal devlet ve federe birimlerin kurumsal işbirliği ve federal düzeyde reformların yapılması zorlaşmaktadır.

- Federal ve federe parlamento seçimleri ve yerel seçimler, ülkeyi sürekli bir seçim mücadelesi/yarışı içinde bırakmaktadır. Bu da, yasama, yürütme ve yerel yönetim (belediye) organlarının çalışmasını ve siyasi kararların uygulanmasını geciktiren ve zorlaştıran bir olgudur.

Print