Türkiye’de azınlık dillerini yaşatmada pek çok zorluk vardır. Türk tarihi azınlık dillerine adil davranmamıştır. Azınlık dilleri üzerine hiçbir bilimsel araştırma, gramer-sözlük çalışması, inceleme mevcut değildir. Bilim yaptığına inanılan koca üniversiteler bile bu konuları ele alanları ne desteklemiş, ne teşvik etmiş, ne de gündemine almıştır. Tersine bu dillerin varlığını inkâr etmiş, yok saymıştır.

Azınlık dillerinin zorlu bir geçmişi var. Dillerin insani değerlerinin eşit ve özgür beraberliğini yakalayabilmeyi, aydınların, dilbilimcilerin, akademisyenlerin, sanatçıların, edebiyatçıların çabaları sağlayacaktır.

Dil ve kültür tek bir bin yılın ya da tek bir kahramanın değil, bin yılların ve yüz binlerin ortak emeğidir. Bin yılların ve yüz binlerin ortak tecrübe hazinesi dilleri doğurmuştur. Bir dili konuşanların varlığı yalnız o dili konuşanların sorumluluğunda değil, içinde yaşadıkları devlet idaresinin de sorumluluğundadır. İnsanlık tarihinde dil ile ileriye atılan her adım halkların dillerinin ve tarihlerinin ortak emekleriyle atılmıştır. Her devlet ileri atılan bu adımları desteklemekle yükümlüdür.

Dilin insanlık tarihindeki varlığı insanın köklerinin derinliğindedir. Öyleyse varlığı derin olanın tarihi de, dili de derindedir. Çünkü dil derindedir.

Halklar dillerinin tarihini, geçmiş ve geleceklerinin bilincini özgürce hayata geçirebilmelidirler.

İnsan dile karşı, dil de insanın geçmişine karşı sorumludur. Dilin tarihini değerlendirirken bilimsel olmalıyız. Geleneksel hükümlerden bilimsellikle kurtulmalıyız. Dil ve dil bilinci toplumlarda önemlidir. İnsanlar dillerinin tarihlerini yeterince biliyorlar mı? Bu durum dilleriyle okuyup yazamayan halklarda ve devletleşememiş veya geç devletleşmişler de çok daha üzücüdür. İnsanlar kendi dillerini bildikleri oranda ilerler, dünya halkları içerisinde yerlerini alırlar.

Bir halkın dilini ve tarihini yaratan ve ona öğreten o halkın anadiliyle yaptığı sanattır. Sanatı her insan anadiliyle deneyerek geliştirdi. Ateşi deneyerek yakan insan, topraktan yaptığı çanak ve çömlekleri pişirmeyi öğrenince, ürettiğine diliyle ad verdi. Sanatını diliyle adlandırdı. Sanatın dili her koşulda toplumun da dili oldu. Sanat, kültürün bin yıllardan günümüze geliş serüveninin ince ayrıntılarını dille ortaya koydu. Dilin ve kültürün ortaklaşa hüneri, sanatın, müziğin ve şiirin inceliği, naifliği, zenginleşen edebi çalışmalar, insan güzelliklerinin sıcaklığı anadille ortaya konulmuştu.

Dil doğayı, olayları ve toplumları anlama, kavrama merakıydı. Dilde merak problem çözer. Eskiyi değiştirir, onu dönüştürür, çağdaş hale sokar. İnsan hiç yorulmadan binlerce yıl yeni ürünleri ortaya koyarken bunu dille yaptı.

İnsanın diliyle ürettiği ürünlerin her biri, bir önceki yüzyılda geliştirdiklerinden daha mükemmeldi. İnsan mükemmel olana bir seferde ulaşmadı. Onu yavaş yavaş çağa ve yeniye uyarladı. Yeniye uymayan eski geleneksel değerler dilde de değişerek, yerini yeni değerlere bırakmak zorunda kaldı. Dilin tarihsel gelişimi içerisinde günümüze kadar sayısız gelenek ve alışkanlıklar terk edildi ve eski yapı içerisindeki geleneksel yaşam biçiminin yerini, çağa uygun sosyal yaşam biçimi ve kültürel gelenekler yine dille aldı.

Dilin bilinci propaganda bilinci değildir. Onun bilinci ilerlemenin ateşidir. Ve dil bir armağan değildir. Dil bilinci, insanı çevreleyen ve doğayı açıklayamayan insanın bilgi yükünün henüz yok denecek kadar az olduğu sürece dayanmaktadır. Dilin tarihi ve bilinci halkın yaşamını, felsefesini, dünya görüşünü içeren her çağın farklı özelliklerini yansıtır. İnsan emeğinin ortaklaşa ürettiği değerler, toplumun yapısı, kültür, ulus ve halkın varlığının temeli dilin temelidir. Bu temel, binlerce yıl önceki toplumsal değer yargılarının söze/dile dayanmasındandır.

Dil, efsunlardan, gizemlerden kaynaklanan sözlü efsanelerde ve mitoslarda gizlidir. Bin yılların birikimi halkın tarihinde, aydınların ve aydınlanma mücadelesi verenlerin şahsında dille netleşti. Binlerce yıllık sözlü söylence, mitos ve efsanelerden beslenen aydınlanma hareketlerine dil kaynaklık etti. Dildeki en popüler gelenekler kültürel mirasla bugüne geldi. Dil ve aydınlanma bu mirastan beslenmişti. Daha en başından itibaren kurnaz tüccarlar, köle avcısı insan satıcıları, cesur denizciler ve askeri stratejistler topladıkları mallarla birlikte bilgileri, kültürleri ve inançları kıtalar arası dolaştırıyorlardı. Malların dünyaya dağılımı gibi pek çok kabilenin inançları, düşünceleri, sözleri ve dilleri de mallar gibi dünyayı dolaşıyordu. Böylelikle bir yerdeki sözcükler de mallar gibi dünyayı dolaşıyor ve iç içe giriyordu. Bin yıllar öncesinin dokuları dilden dile -sözle- aktarılıyordu. Dil ve söz, gücünü insanın düşsel gücünden alıyordu. Dil insan için zorunluydu. Dil insana işi, iş konuşmayı, konuşma düşünceyi öğretti.

İnsan dilini bir armağan olarak almadı. Ona yaptığı iş ve harcadığı emekle kavuştu. Binlerce yıllık emek insanı insan kılarken, dili de insan kendi emeğiyle kazandı.

İnsanı, emeği, kültürü anlaşılır ve yalın kılan dildir. Dil insandır, insanlığın en temel hakkıdır. Dili ve insanı bu en temel haktan ayıramazsınız. Dilde teslimiyet olmaz.

Sayı 138

Print