Gelo em Kurd di standartkirina zimanê xwe de (nexasim di qada zaraveyê Dimilî û Kurmancî de) di çi astê de ne? (Soranî mirov dikare bêje bîst sal in ku zimanê fermî yê Başûr e.)

Dewlet û parêzvanên wê heta demên dawî jî, heta ku “TRT Altı” hêj dest bi weşanê nekiribû henekê xwe bi hebûna zaravayên Kurdî dikirin, geh digotin Zazakî ne Kurdî ye, geh digotin Kurmancî di eslê xwe de bi Tirkî û Farisî ye û hwd.

Weke tête zanîn çend sal berê niqaşa li ser tîpa “i” û ya Tirkî “ı” hebû. Lê niha herkes li ser gramera Celadet Bedirxan bi hevdengî li hev kir. Lê niha niqaşên wekî din hene, li ser navên mehan, hejmara saetan (beriya nîvro û piştî nîvro ji aliyê hin kesan ve tête bikaranîn) tête guhertin. Peyvên herêmî û yên netewî çi ne, heta ji hev neyên cihêkirin ev gengaşî dê bidome. Mînak di nava gel de saetên piştî nîvro weke Tirkî nayê gotin, nabêjin saet 13.00, 14.00 an 15.00. Dibêjin saet yekê piştî nîvro, diduyê piştî nîvro an sisêyê piştî nîvro. Heta Kurd nebin dewlet û sîstema perwerdehiyê di dibistanan de bi Kurdiyek standart dest pê neke, zimanek hevpar pêk nayê. Tirk 80 sal in dewlet in, tête bîra min heta min dibistana navîn dixwend jî peyvên bi Osmanî û Erebî di nav zimanê wan de gelek bûn. “Rêkxistina Ziman a Tirk” (Türk Dil Kurumu) hin peyvên xwurî Tirkî afirand. Hin ji wan peyvan nehatin pejirandin, lê hin ji wan jî di Tirkiya nûjen de cih girtin.

Zimanê Kurdî qet nebe niha weke “zimanek din” ê ji Tirkî cihê tête qebûlkirin. Herçiqas dewletê dev ji asîmîlasyonê bernedabe jî, weke berê pişaftinê nikare bidomîne. Lê, îcar xebata me têr nake, ji bo standartkirinê hewldan lawaz in. Mînak bikaranîna îdîoman (peyvên taybet) di rojname û kovarên me de hindik tên bikaranîn. Di rastiya xwe de ew giyanê Kurdî ne, hişmendiya bi Kurdî bi çi tê xuyakirin? Ziman ji bin bandora wergerê dê çewa derkeve? Ew dê kengê bibe malê gel û zimanê gel, dê kengê û çewa hêzê bide dunyaya rewşenbîriyê?

Sazî û rêkxistinên Kurdan hene, pengav û biryarên ku êdî hatine qebûlkirin bi destê wan saziyan dikarin li gel werin belav kirin. Grûbên zaravayan hene, komên Dimilkî û Kurmancî hene, xebatên van koman dema werin weşandin, gel û rewşenbîr dê ji wan sûde bigrin. Xwestek û hêviya me ew e ku bi destê hin saziyan xebat bi hev re were meşandin. Helbet em jî parçekirina ziman naxwazin, kesek jî naxwaze, lê her grûbek ji hindav de bixebite, piştre dikarin têkevin nava xebatên hevpar.

Werin em çend mînakan bo asta standartkirina niha bidin:

-Navên rojan êdî rûniştiye: Yekşem, duşem, sêşem, çarşem, pêncşem, în, şemî.

-Navên hejmaran: Yek, du, sê, çar, pênc, şeş, heft, heşt, neh, deh, yazde, dozde, sêzde, çarde, panzde, şazde, hivde, hijde, nozde, bîst. (Kesek piştî dehan êdî nabêje dehûyek, dehûdidu, dehûsisê…)

-Hin navên mehan hêj tête niqaşkirin, bandora peyvên herêmî li ser wan gelek e. Rêbendan, sibat (reşemî), adar, nîsan (Avrêl), gulan, pûşber (hezîran), tîrmeh, tebax, îlon, cotmeh, mijdar, kanûn.

-Bi nav re lêker nayê nivisîn. (Mînak: Sewalê ku diçêre ga ye.)

Di nivîsê li pêş, em dê li ser heman mijarê rawestin.

Print